Powyższy temat jest bardzo obszerny, ponieważ polska literatura w znakomitej większości bazuje na wydarzeniach historycznych. Zważywszy, że historia naszego narodu jest tak burzliwa; obfituje w wojny, powstania, że na 123 lata utraciliśmy naszą państwowość, to nie dziwi, że znacząco wpłynęła na obraz literatury polskiej.
Nie sposób omówić tu wszystkich przykładów, wybiorę więc te najważniejsze i najbardziej przydatne pod kątem egzaminu maturalnego.
1. Potop szwedzki
Wydarzenie historyczne
Potopem szwedzkim określa się wojnę polsko – szwedzką, najazd Szwedów na Polskę w latach 1655-1660.
W Polsce panował król Jan Kazimierz z dynastii Wazów, w Szwecji Karol Gustaw.
Wojna zakończyła się pokojem podpisanym w Oliwie w 1660 roku.
Do najważniejszych wydarzeń w jej trakcie zaliczyć możemy: oddanie Szwedom Wielkopolski pod Ujściem, zerwanie unii polsko-litewskiej przez hetmana Janusza Radziwiłła, obronę Jasnej Góry, oblężenie Zamościa, obronę Przemyśla.
Literatura
O najeździe Szwedów na Polskę mówią słowa jednego z chyba najbardziej znanych utworów, „Mazurka Dąbrowskiego”, którego autorem był Józef Wybicki:
Jak Czarnecki do Poznania, po szwedzkim zaborze
Dla ojczyzny ratowania
Wrócim się przez morze
Józef Wybicki sięga w tej strofie do wydarzeń potopu szwedzkiego, kiedy to Stefan Czarnecki przeprawił się na wyspę Als, by pomóc Duńczykom w walce ze Szwedami o dominację w Skandynawii.
Te dwa wydarzenia: wyprawę Czarneckiego do Szwecji i napisanie słów hymnu dzieli prawie 100 lat. Autor hymnu narodowego pokazuje waleczność Polaków, ich wolę walki i determinację w działaniu. Zdarzają się bowiem czasy, w których „dla ojczyzny ratowania” należy zrobić wszystko i przykładem tego jest postawa Stefana Czarneckiego i XVII- wiecznej szlachty.
Warto wspomnieć, że wyprawę do Danii opisał w swoich „Pamiętnikach” barokowy autor Jan Chryzostom Pasek
Najlepszym nawiązaniem do potopu szwedzkiego jest oczywiście dzieło Sienkiewicza. Akcja drugiej części słynnej trylogii rozgrywa się w latach 1655-1657, a więc w czasie najazdu Szwedów na Polskę.
Sienkiewicz pokazuje w swojej powieści historycznej Polskę, która znalazła się w XVII wieku w dramatycznym momencie dziejowym. Zagraża nam Rosja, Prusy, napadają Szwedzi, zdradzają Radziwiłłowie. Polska szlachta początkowo jest opieszała, rozważa korzyści jakie płyną z uległości wobec ościennych mocarstw (sprzedanie Szwedom Wielkopolski), dba o swoje dobra i nie kwapi się, by pomóc królowi Janowi Kazimierzowi, którego władza w kraju jest bardzo osłabiona.
Z czasem jednak budzą się gorące patriotyczne uczucia. Polacy ruszają do walki i poświęcają w boju za ojczyznę i wartości, które są ważne dla naszego narodu (obrona Jasnej Góry).
Sienkiewicz pisze „Potop” u schyłku XIX wieku, po klęsce narodowych powstań, w ogniu germanizacji i rusyfikacji, w popiele braku nadziei na odzyskanie niepodległości.
Pisze „ku pokrzepieniu serc”, chce pokazać Polakom w XIX wieku, że już kiedyś byliśmy w trudnej sytuacji, a jednak potrafiliśmy wykazać się prawdziwym bohaterstwem.
2. Konfederacja targowicka
Wydarzenie historyczne
To spisek kilku polskich magnatów, między innymi Branickiego, Potockiego, Rzewuskiego, Kossakowskiego, którzy w maju 1792 roku podpisali pakt z carycą Katarzyną. Dwa miesiące później, na żądanie rosyjskiej władczyni, akces do konfederacji złożył król Polski Stanisław August Poniatowski.
Konfederacja targowicka była skierowana przeciwko uchwalonej rok wcześniej Konstytucji 3 Maja oraz reformom Sejmu Czteroletniego.
Literatura
Targowica jest w literaturze polskiej symbolem zdrady narodowej, sprzedajności, zwycięstwa prywaty nad działaniem pro publico bono (dla dobra publicznego), egoizmu.
Smutna to karta w naszej narodowej talii. Pokazuje, że i wewnątrz polskiego narodu są ludzie, dla których dobro ojczyzny nie ma żadnego znaczenia.
Słabe państwo, które potrzebowało reform, działania wspólnego, zjednoczenia narodu, zostało pokonane przez grupę szlachciców, którzy przeszli na stronę wroga – carycy Katarzyny II.
Konfederacja targowicka odzywa się echem np. w „Panu Tadeuszu” Adama Mickiewicza.
Jankiel gra swój słynny koncert na cymbałach. W muzyce wybrzmiewają echa ważnych wydarzeń historycznych: radosne dźwięki Konstytucji 3 Maja, melodia Mazurka Dąbrowskiego. Piękno muzyki zakłóca jednak fałszywy ton:
Mistrz coraz takty nagli i tony natęża
A wtem puścił fałszywy akord jak syk węża(…)
Zasmuceni, strwożeni słuchacze zwątpili
Czy instrument niestrojny? Czy się muzyk myli (…)
Aż Klucznik pojął mistrza, zakrył ręką lica
I krzyknął: „Znam, znam ten głos. To jest Targowica”
(Adam Mickiewicz, Pan Tadeusz, Księga XII, Kochajmy się)
Nawiązania do konfederacji targowickiej znajdziemy także w „Weselu” Stanisława Wyspiańskiego.
W akcie II dramatu na weselną biesiadę przybywają zjawy. Ukazują się wybranym bohaterom, symbolizują ich lęki, marzenia, obawy, nadzieje.
Panu Młodemu pokazuje się Hetman. To Franciszek Ksawery Branicki, uczestnik niechlubnej konfederacji.
Chór w dramacie Wyspiańskiego zwróci się do niego:
nie żałujta, hetmanie, kieski
braliście pieniążek moskiewski
(Stanisław Wyspiański, Wesele, akt II)
To oczywiście czytelna aluzja do zaprzedania się Branickiego Moskwie, hetmana, któremu żądza złota przesłoniła dobro ojczyzny.
Hetman Branicki będzie próbował przekonać Pana Młodego, że on także zdradził swój stan, że nie powinien żenić się z chłopką, lecz z kobietą ze swojej warstwy społecznej. Zjawa pogłębia przepaść między inteligencją a chłopami, nie chcę konsolidacji społeczeństwa, zależy jej na wrogości grup społecznych. Mówi:
Czepiłeś się chamskiej dziewki?!
Polska to wszystko hołota,
tylko im złota;
trza było do bękartów Carycy
iść smalić cholewki (…)
Asan mi tu Polski nie żałuj,
Jesteś szlachcic (…) to się z nami pocałuj
(Stanisław Wyspiański, Wesele, akt II)
3. Powstanie listopadowe
Wydarzenie
Powstanie listopadowe było pierwszą zbrojną próbą odzyskania niepodległości. Wybuchło w nocy z 29 na 30 listopada 1830 roku, a zakończyło się 21 października 1831 roku przegraną wojsk polskich.
Zostało zorganizowane jako spisek w warszawskiej Szkole Podchorążych, w dniu wybuchu powstania, przewodniczący, podchorąży Piotr Wysocki wykrzyknął słowa: „Polacy, wybiła godzina zemsty.”
Najważniejsze bitwy powstania toczyły się pod Stoczkiem, Iganiami, Olszynką Grochowską i Ostrołęką.
Literatura
To jedno z tych wydarzeń w dziejach Polski, które wstrząsnęło naszą historią. Polacy wiązali wielkie nadzieje z pierwszą zbrojną próbą odzyskania niepodległości, niestety zakończonej klęską. Część rodaków stracono, część wtrącono do więzień, zesłano na Sybir, inni zaś udali się na przymusową emigrację. Głównym ośrodkiem uchodźców z ojczyzny został Paryż i to tam podjęto pierwsze refleksje o listopadowym czynie zbrojnym, dokonano pierwszych ocen klęski.
W literaturze znajdziemy sporo nawiązań do powstania.
Jednym z nich jest np. utwór Mickiewicza pt. „Reduta Ordona”, z 1832, który opisuje jedną z powstańczych walk w obronie Warszawy.
Obrazuje on walkę małego oddziału generała Ordona przeciw potężnej armii rosyjskiej. Poeta podkreśla heroizm generała, który nie waha się wysadzić prochowni, by ta nie dostała się w ręce wroga.
Utwór operuje kontrastami: obraz Rosjan jest zhiperbolizowany (wyolbrzymiony), to armia spowita w czerń, która symbolizuje zło.
Grupa Ordona to szaniec, mała wyspa na oceanie zła, jest jak skała „biała, wąska, zaostrzona”. Oczywiście biel jest tu symbolem dobra, szlachetności, ofiarności.
Postawa Polaków jest niezłomna, stawiają opór rosyjskiemu carowi i jego żołnierzom.
Podmiot liryczny zwraca się do rosyjskiego despoty:
Mocarzu jak Bóg silny, jak szatan złośliwi,
Gdy Turków za Bałkanem twoje straszą spiże,
Gdy poselstwo paryskie twoje stopy liże,
Warszawa jedna twojej mocy się urąga,
Podnosi na cię rękę i koronę ściąga,
Koronę Kazimierzów Chrobrych z twojej głowy,
Boś ją ukradł i skrwawił synu Wasilowy
(Adam Mickiewicz, Reduta Ordona)
Warto dodać, że takie utwory wieszcza jak „Dziady” cz. III, „Śmierć pułkownika” nawiązują do powstania listopadowego.
Z kolei w „Kordianie” Słowacki dokonuje gorzkiego rozrachunku ze zrywem niepodległościowym z 1830 i 1831 roku.
W „Przygotowaniu” dramatu opisuje jak w noc sylwestrową 1799 roku stwarzany jest wiek XIX. Historia nie jest dziełem Boga, lecz szatana. To on nakręca koła „wiekowego zegara”. Diabły i czarownice mieszają w kotłach, przygotowując kolejne krwawe wydarzenia w XIX stuleciu, zwłaszcza dla Polski. W pewnym momencie z kotłów wyłaniają się przywódcy powstania: Chłopicki, Skrzynecki, Krukowiecki, Prądzyński oraz polscy dygnitarze: książę Adam Czartoryski i Joachim Lelewel.
Słowacki w swoim dramacie oskarża ich za opieszałość, nieudolność, zbytnią uległość wobec caratu, lekceważenie sprawy chłopów, chwiejność poglądów.
Poeta nie gloryfikuje powstania, wręcz przeciwnie, dokonuje jego gorzkiego obrachunku.
4. Powstanie styczniowe
Wydarzenie
Powstanie wybuchło w styczniu 1863 roku, a zakończyło się 1864 roku i było kolejną, największą i ostatnią próbą odzyskania upragnionej wolności.
Wybuchło przeciwko Imperium Rosyjskiemu.
Mimo początkowych sukcesów, zakończyło się klęską militarną Polaków i wielką narodową żałobą
Lata po powstaniu, ze względu na okrucieństwo rosyjskich represji, nazwane zostały „nocą postyczniową”.
Literatura
Nie było w XIX wieku ważniejszego wydarzenia niż powstanie z 1863 roku. Można nawet powiedzieć, że to swoista cezura (wewnętrzny podział/granica) stulecia. Możemy mówić o czasach sprzed powstania i po insurekcji, daty wybuchu (1863) i upadku powstania (1864) stanowią także umowną granicę między romantyzmem a pozytywizmem.
Ostatnia zbrojna próba odzyskania niepodległości zakończyła się klęską i surowymi represjami wobec Polaków.
Literatura musiała udźwignąć ciężar wydarzenia, często także w języku, który nie mógł ze względu na cenzurę, opisywać wszystkiego wprost. Był to tak zwany język ezopowy.
Język ezopowy – określenie pochodzi od greckiego bajkopisarza Ezopa, twórcy tzw. bajki zwierzęcej, w której zwierzęta właśnie były maskami, alegoriami ludzkich postaw.
Język ezopowy to język kamuflujący, maskujący, który nie mówi wprost.
Np. Prus w „Lalce”, czy Orzeszkowa w „Glorii victis”, chcąc ominąć cenzurę, nie pisali wprost o pewnych wydarzeniach np. powstaniu styczniowym.
Powstanie styczniowe ukazane jest, w kilku ważnych pod względem maturalnym, lekturach.
W „Glorii victis” Orzeszkowa zastosowała zabieg idealizacji wydarzenia i heroizacji bohaterów. Powstanie jest wydarzeniem niemal sakralnym, bardzo podniosłym, a jego przywódca, Romuald Traugutt, kreowany jest na Chrystusa, natchnionego wodza.
Ważną rolę odgrywa natura, historię stoczonych walk opowiadają drzewa, a dalej ma ją ponieść w świat wiatr i nie pozwolić jej zginąć.
Mogiła powstańcza jest miejscem świętym. Znajduje się na wzniesieniu, które symbolizuje w kulturze wzniosłość, sakralność, bycie bliżej Boga.
Działalność powstańcza jest także tematem opowiadania Stefana Żeromskiego „Rozdzióbią nas kruki, wrony”. Główny bohater utworu, Szymon Winrych, który przewozi broń dla walczących Polaków, ginie z rąk rosyjskich żołnierzy, właściwie w ostatnich dniach zrywu niepodległościowego. Zostawione w szczerym polu zwłoki powstańca wystawione są na działanie sił natury. Zakrada się do nich także polski chłop, który je w pewien sposób profanuje, ograbia Winrycha z ubrania, broni, a z okaleczonego konia ściąga skórę. I choć jak pisze Żeromski „bał się srodze Moskali”, to paliła go żądza posiadania.
Autor zwraca uwagę na fakt, że chłopi nie mieli żadnej narodowej świadomości, żadnego poczucia wspólnoty, że sprawa polska, a więc odzyskanie niepodległości w ogóle nie leżała w ich kręgu zainteresowań. Obwinia jednak tych, którzy stali „na narodu czele”.
Warto tu oczywiście wspomnieć, że także główny bohater „Lalki” Bolesława Prusa, podobnie jak autor powieści, brał udział w powstaniu styczniowym, za co został zesłany na katorgę syberyjską.
5. Podsumowanie
1) Pamiętaj o ścisłym związku literatury polskiej z historią naszego narodu.
2) Pamiętaj, że wydarzenie historyczne może być dla każdego dzieła osobnym kontekstem.
3) Zwróć uwagę na funkcje historii w dziełach literackich:
a) opis,
b) idea „pokrzepienia serc”,
c) idealizacja,
d) rozliczenie,
e) krytyka.
4) Nie zapominaj o innych dziełach, w których historia odgrywa bardzo ważną rolę, stając się świadkiem, bohaterem, tłem, pretekstem do refleksji o Polsce.
Mogą to być (do XIX wieku włącznie):
a) „Odprawa posłów greckich” Jana Kochanowskiego,
b) „Pamiętniki” Jana Chryzostoma Paska,
c) „Konrad Wallenrod” Adama Mickiewicza,
d) „Dziady” cz. III Adama Mickiewicza,
e) „Z legend dawnego Egiptu” Bolesława Prusa.