Historia pięknego myśliwego to jeden z najbardziej znanych, poruszających i nośnych znaczeniowo greckich mitów.
Warto ją jednak raz jeszcze przybliżyć i dostrzec ukryte sensy.
1. Treść Mitu
Narcyz był jedynym dzieckiem nimfy rzecznej Liriope i boga rzeki Kefisosa. Nad szczęśliwym dzieciństwem pięknego młodzieńca zawisła jednak klątwa. Niewidomy wróżbita Terezjasz przepowiedział, że Narcyz będzie wiódł długie i szczęśliwe życie, jeśli tylko nie będzie oglądał siebie samego. Zapobiegliwi rodzice chowali więc przed nim wszystkie lustra.
Matura
Warto przypomnieć, że nieszczęsną przepowiednię usłyszeli także rodzice Edypa. Miał on zabić ojca (Lajosa) i ożenić się z matką (Jokastą). I oni próbowali uciec od złej wróżby. Niestety, wedle przekonań Greków, życiem człowieka rządzi Fatum (przeznaczenie), a wszelkie próby ucieczki od losu, spychają nas w jego ramiona (ironia tragiczna).
Narcyz uwielbiał łowy i nie zwracał uwagi na kochające się w nim nimfy. Szczególnie wzgardził jedną z nich – nimfą Echo, która ukarana przez Herę, mogła powtarzać jedynie ostatnie zasłyszane słowo.
Narcyz początkowo był nią zainteresowany, później jednak naśmiewał się z biednej dziewczyny. Ta poprosiła więc o pomoc Nemezis, boginię sprawiedliwej pomsty o ukaranie Narcyza.
Nemezis powiodła Narcyza nad staw. Chłopak ujrzał się w lustrze wody i zakochał w swoim odbiciu. Było to jednak uczucie niemożliwe do spełnienia, nieosiągalne, wreszcie destrukcyjne. Narcyz umarł z tęsknoty do samego siebie, a na jego grobie wyrósł kwiat o delikatnych białych płatkach.
Tyle mówi nam fabuła mitu.
Zwróćmy uwagę, że opowieść o Narcyzie idealnie wpisuje się nam w definicję gatunku. Podajmy ją za znakomitym badaczem mitów Micrea Eliade:
Matura
Mit opowiada historię świętą, uniwersalną, opisuje wydarzenie, które miało miejsce w wyjściowym legendarnym czasie „prapoczątków”. Inaczej mówiąc: mit opowiada, w jaki sposób, za sprawą dokonań Istot Naturalnych, zaistniała nasza rzeczywistość; bądź rzeczywistość globalna – Kosmos, bądź tylko jej pewien fragment: wyspa, gatunek rośliny, zachowanie, bądź instytucja. Tak więc zawsze jest to opowieść o stworzeniu, relacja o tym, jak coś powstało, zaczęło być.
Mit o Narcyzie spełnia powyższe warunki:
• jest opowieścią,
• ma charakter uniwersalny i symboliczny,
• zawiera archetyp,
• opowiada o powstaniu czegoś; tu kwiatu narcyza.
2. Interpretacja
Mit o Narcyzie odczytywany jest jako opowieść o zakochaniu w sobie samym, o samouwielbieniu, w które człowiek wpada, o zachwycie nad własną urodą.
Narcyz jest archetypem egoisty, egocentryka, który nie zwraca uwagi na otoczenie, na innych ludzi, nie jest zainteresowany kontaktem z nimi.
Matura
Archetyp – termin stworzony przez C.G. Junga, oznacza ukryty w podświadomości wzorzec zachowań, pierwowzór.
3. Reinterpretacja
Mit o Narcyzie to jednak przede wszystkim opowieść o człowieku samotnym i nieszczęśliwym, trapionym smutkiem i tęsknotą za obiektem, który zawsze pozostanie poza jego zasięgiem.
Pochylmy się nad Narcyzem, jak on pochylał się nad lustrem beockiego stawu. Zobaczmy w nim bohatera tragicznego, skazanego na klęskę osobistą, gdyż nie może w żadnej mierze zrealizować swoich pragnień, zobaczmy człowieka skazanego na śmierć.
Mit ten dotyka także problemu świadomości i możliwości poznania siebie samego. Narcyz nie wie przecież czyją twarz ogląda, wydaje mu się, że to oblicze nieznanego mu dotąd pięknego młodzieńca.
Nie jest w stanie dotrzeć do prawdy o sobie, nie może dojść do głębi samego siebie. Jego wzrok może tkwić tylko w powierzchni wody.
Być może mit podejmuje refleksje o niemożności poznania siebie samego.
Matura
Podobny wątek pojawia się w „Ferdydurke” Gombrowicza. Autor ukazuje człowieka uwikłanego w schematy, ściśniętego przez formę, społeczne konwenanse, który nie może być sobą.
Jak mówi Józio, główny bohater, w końcowych słowach powieści:
Nie ma ucieczki od formy, jak tylko w inną formę.
4. Konteksty
a) Literackie
Maria Pawlikowska Jasnorzewska, Narcyz
Nad sadzawką oprawną w modre rozmaryny
Klęczałem zapatrzony w moją twarz młodzieńczą
By się w niej doszukać przyczyny,
Czemu mnie nie kochają i za co mnie męczą
To piękna miniatura poetycka, w której poetka reinterpretuje mit i udziela głosu samemu bohaterowi. Nie widzi w Narcyzie zapatrzonego w siebie człowieka, lecz samotnego, porzuconego mężczyznę, skazanego na cierpienie z powodu nieodwzajemnionej miłości.
Izabela Łęcka, „Lalka” Bolesława Prusa
Bohaterka powieści Prusa przejawia wiele cech osobowości narcystycznej. Przyzwyczajona do podziwu, poklasku, zachwytu nad jej urodą, Łęcka sprowadza cały świat do siebie samej. Gdy jest burza, myśli, że to natura przygotowała dla niej ten piękny spektakl. Wokulski jest jej potrzebny, by służyć i ratować przed niebezpieczeństwami. Izabela nie potrafi kochać, uczuciem darzy jedynie posąg Apollina, (boga sztuk i piękna), bo widzi w nim siebie.
b) Kulturowe
Caravaggio, Narcyz
Artysta na swoim monochromatycznym płótnie przedstawia zapatrzonego w swoje odbicie Narcyza. Interesuje go próba przeniknięcia głębi, dotarcia do samego siebie. Widzimy Narcyza w rozpaczliwym (bo niemożliwym) wysiłku dotarcia do samego siebie.
Poussin, Śmierć Narcyza
Poussin przedstawia Narcyza w klasycznym sztafażu. Sięga do treści mitu, ale też poszerza ją. Na obrazie widzimy nieżyjącego już bohatera, triumfującą nimfę Echo i małego Kupidyna. Poussin nawiązuje do Owidiusza, który w swojej opowieści o Narcyzie wskazuje na moment znikania, a właściwie zanikania. Tak jak nimfie Echo pozostał tylko głos (na obrazie wydaje się wtopiona w naturę), tak i Narcyz umarł z miłości do siebie, nie mógł jeść, pić, zanikał.
c) Psychologiczny
Narcyzm jako zaburzenie
Narcystyczne zaburzenie osobowości opiera się w dużej mierze na stałej potrzebie podziwu oraz na braku empatii.
Ludzie dotknięci tym zaburzeniem są aroganccy, egocentryczni, wymagający atencji, świetnie też manipulują innymi.
Naukowcy zwracają uwagę na coraz częstsze występowanie tego zjawiska.
d) Społeczny
Rola mediów społecznościowych w kreowaniu wizerunku
Ekran telefonu, tabletu, komputera staje się naszym lustrem, w którym przeglądamy się jak mityczny bohater. Kreujemy w nim nieprawdziwy obraz siebie.
5. Podsumowanie:
1) Pamiętaj, że musisz znać treść mitu, gdyż „Mitologia” Jana Parandowskiego znajduje się na liście lektur obowiązkowych.
2) Sam mit może być jednak przykładem lektury obowiązkowej
3) Opowieść o Narcyzie może być także znakomitym kontekstem, gdy piszesz o:
• bohaterze samotnym,
• bohaterze indywidualiście,
• bohaterze rozdartym wewnętrznie, poszukującym prawdy o sobie.